جیوه

جیوه در هر شکلی که باشد، ماده‌ای بسیار سمی است و اثرات آن به‌ویژه بر سیستم‌های عصبی، گوارشی و کلیوی تأثیر می‌گذارد. مسمومیت می‌تواند از طریق راه‌های زیر ایجاد شود:

استنشاق بخار جیوه

• بلع جیوه
• تزریق جیوه
• جذب جیوه از طریق پوست

اشکال جیوه

جیوه به سه شکل اصلی وجود دارد:

1. جیوه عنصری (فلزی)
2. نمک‌های غیرآلی جیوه
3. ترکیبات آلی جیوه

سمیت متیل جیوه

از بین اشکال مختلف جیوه، متیل جیوه یکی از کشنده‌ترین اشکال محسوب می‌شود. تنها 2 تا 10 درصد از جیوه بلعیده شده از روده جذب می‌شود، در حالی که جیوه عنصری بلعیده شده به‌طور کامل جذب نمی‌شود. اما حدود 90 درصد از متیل جیوه بلعیده شده از دستگاه گوارش به جریان خون منتقل می‌شود.

تغلیظ زیستی جیوه در زنجیره غذایی

ترکیبات آلی جیوه، به‌ویژه متیل جیوه، در زنجیره غذایی تغلیظ می‌شوند. رایج‌ترین منابع آلودگی عبارت‌اند از ماهی‌های آب‌های آلوده.

• آلودگی صنعتی جیوه معمولاً به صورت جیوه غیرآلی وارد محیط می‌شود.
• موجودات آبزی و گیاهان در آبراه‌هایی مانند رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، جیوه را به متیل جیوه کشنده تبدیل می‌کنند.
• متیل جیوه در بدن ماهی‌ها تجمع می‌یابد و پروتئین ماهی، بیش از 90 درصد متیل جیوه مصرفی را چنان محکم نگه می‌دارد که حتی شدیدترین روش‌های پخت‌وپز نمی‌توانند آن را حذف کنند.

استفاده‌های تاریخی جیوه در پزشکی و صنعت

برای قرن‌ها، جیوه به‌عنوان بخشی ضروری در بسیاری از داروها استفاده می‌شد، از جمله:

• دیورتیک‌ها
• عوامل ضدباکتریایی
• آنتی‌سپتیک‌ها
• ملین‌ها

در قرن 18، جیوه در درمان سیفلیس کاربرد داشت. همچنین، در صنعت کلاه‌سازی قرن 19، استفاده از جیوه منجر به عارضه‌ای شد که با عنوان «دیوانه مثل کلاه‌دوز» شناخته می‌شود، به دلیل اثرات سمی آن بر سیستم عصبی.

بیماری میناماتا

بیماری میناماتا نمونه‌ای شناخته‌شده از سمیت جیوه آلی است.

• در این بیماری، یک کارخانه در خلیج میناماتا جیوه غیرآلی را وارد آب می‌کرد.
• باکتری‌های آب، جیوه را به متیل جیوه تبدیل می‌کردند و این ترکیب در ماهی‌ها تجمع می‌یافت.
• مصرف ماهی‌های آلوده توسط روستاییان باعث علائم شدید عصبی شد، از جمله:

• لرزش
• از دست دادن حس
• آتاکسی
• محدودیت میدان بینایی

نوزادانی که در دوران بارداری در معرض متیل جیوه قرار داشتند، به‌شدت آسیب دیدند و مواجهه از طریق شیر مادر نیز ادامه داشت.

معاهده میناماتا

در تاریخ 19 ژانویه 2013، کنوانسیون میناماتا در مورد جیوه در ژنو به تصویب رسید. این معاهده با هدف محافظت از سلامت انسان و محیط زیست تدوین شد.

اقدامات کلیدی شامل:

ممنوعیت معادن جدید جیوه

حذف تدریجی معادن موجود

کنترل انتشار جیوه در هوا

تنظیم معدن‌کاری طلای کوچک‌مقیاس

کاربردهای معاصر جیوه

جیوه هنوز در صنایع مختلف یافت می‌شود:

تولید باتری، دماسنج و فشارسنج

قارچ‌کش‌ها در کشاورزی

آمالگام‌های دندانی و برخی آنتی‌سپتیک‌ها

در محصولات آرایشی نیز، جیوه ممکن است به عنوان عامل روشن‌کننده پوست وجود داشته باشد. مطالعه‌ای بر محصولات روشن‌کننده پوست نشان داد:

از 549 محصول آزمایش‌شده، 6 درصد حاوی بیش از 1000 ppm جیوه بودند.

45 درصد از نمونه‌های حاوی جیوه، دارای سطوح بیش از 10,000 ppm بودند.

FDA میزان جیوه در بیشتر محصولات آرایشی را به 1 ppm محدود کرده است.

1. مسمومیت حاد و تأخیری:

   • مسمومیت حاد با متیل جیوه، مانند میناماتا، منجر به کما و مرگ می شود.
   • سمیت تأخیری، نظیر جذب پوستی دی متیل جیوه، می‌تواند با ماه‌ها تأخیر علائم خود را نشان دهد.

2. عوارض طولانی‌مدت:

   • برخی عوارض مانند لرزش‌ها و نوروپاتی ممکن است دهه‌ها باقی بمانند.
   • مواجهه متوسط با جیوه آلی معمولاً پیامدهای عصبی دائمی به‌جا می‌گذارد.

3. بهبودی:

   • مواجهه خفیف معمولاً به بهبودی کامل منجر می‌شود، اما مواجهه شدید می‌تواند کشنده باشد.
   • بیماران با مسمومیت مزمن (عمدتاً غیرآلی) معمولاً طی سه سال بهبود می‌یابند.

4. اثرات بر جنین:

   • تمام اشکال جیوه برای جنین مضر هستند، اما متیل جیوه به‌راحتی از جفت عبور می‌کند.

بیماری میناماتا

• عوارض برگشت‌ناپذیر مانند آتاکسی، پارستزی مزمن، اختلالات بینایی و روانپزشکی شایع هستند.
• نوزادان در معرض، عوارض شدیدتر مانند تأخیر رشد و اختلال شناختی دارند.
• بیش از 2000 بیمار با عوارض مزمن شناسایی شده‌اند.

مصرف غذایی جیوه

1. منابع اصلی:

   • ماهی‌های آلوده منبع عمده مواجهه عمومی هستند.
   • ماهی‌های با محتوای بالای جیوه مانند کوسه، شاه‌ماکرل و تُن سفید باید محدود شوند.

2. دستورالعمل‌ها:

   • EPA مصرف روزانه متیل جیوه را به 0.1 میکروگرم به‌ازای هر کیلوگرم کاهش داده است.
   • زنان باردار و کودکان باید مصرف ماهی‌های با جیوه بالا را به یک بار در ماه محدود کنند.

مواجهه حاد با جیوه عنصری

• استنشاق بخارات جیوه می‌تواند باعث آسیب‌های ریوی جدی مانند آمفیزم و ARDS شود.
• علائم اولیه شامل تب، تنگی نفس و درد قفسه سینه است.

تیمروسال در واکسن‌ها

• تیمروسال، یک ماده نگهدارنده حاوی جیوه، اثرات مضری نشان نداده است.
• از سال 1999، کاهش یا حذف تیمروسال از واکسن‌ها به‌عنوان اقدام احتیاطی پیشنهاد شد.

مسمومیت جیوه یکی از مسائل پیچیده و جدی پزشکی است که می‌تواند پیامدهای حاد و مزمنی برای سلامت افراد داشته باشد. درمان مناسب و به موقع می‌تواند به کاهش عوارض ناشی از این مسمومیت کمک کند. موارد کلیدی درمان و مراقبت شامل موارد زیر است:

۱. تشخیص و اقدامات اولیه

• شناسایی مکانیسم مواجهه و نوع ترکیب جیوه (عنصری، غیرآلی یا آلی).
• ارزیابی اولیه وضعیت حیاتی بیمار شامل راه هوایی، تنفس و گردش خون (ABC).
• انتقال بیمار از منطقه آلوده و اطمینان از ایمنی محیطی.

۲. درمان اولیه و حمایتی

• حذف منبع مواجهه: بیمار باید به سرعت از منبع جیوه دور شود.
• مراقبت‌های حمایتی: شامل اکسیژن‌رسانی، پایش عملکرد کلیه، و حمایت روانی-عاطفی است.
• درمان با کیلیت‌کننده‌ها: استفاده از داروهایی مانند دیمرکاپرول، دیمرکاپتوسوسینیک اسید (DMSA)، یا دیمرکاپتوسولفونیک اسید (DMPS) بر اساس شدت مسمومیت و نوع جیوه توصیه می‌شود.

۳. مراقبت‌های تخصصی

• در موارد مسمومیت حاد، درمان باید بدون انتظار برای تأیید آزمایشگاهی بر اساس علائم آغاز شود.
• بیماران با علائم عصبی و شناختی پایدار ممکن است به درمان‌های سایکوتروپیک نیاز داشته باشند.
• مراقبت‌های بستری در ICU برای پایش دقیق و مدیریت عوارض شدید ضروری است.

۴. اقدامات جراحی

• در مواردی که جیوه بلعیده شده یا تزریق شده در بدن تجمع یافته باشد، جراحی ممکن است برای حذف این رسوبات مورد نیاز باشد.
• جراحی زودهنگام در موارد تزریق جیوه عنصری نتایج خوبی با حداقل عوارض نشان داده است.

۵. مدیریت و انتقال تخصصی

• موارد شدید مسمومیت باید در مراکز مراقبت سطح سوم که دارای متخصصین سم‌شناسی و امکانات پیشرفته هستند، مدیریت شود.
• هماهنگی با مراکز کنترل سموم منطقه برای دریافت راهنمایی‌های لازم توصیه می‌شود.

۶. محدودیت فعالیت و مشاوره

• بیماران با مشکلات شناختی یا عاطفی قابل توجه باید از فعالیت‌هایی مانند رانندگی و کارهایی که نیاز به تمرکز بالا دارند، پرهیز کنند.
• مشاوره با متخصصین سم‌شناسی پزشکی برای تنظیم دقیق برنامه درمانی ضروری است.

۷. پیگیری و نظارت

• تعیین برنامه پیگیری بر اساس شرایط خاص بیمار، نوع و شدت مواجهه.
• انجام آزمایش‌های دوره‌ای برای پایش سطح جیوه در بدن و ارزیابی عملکرد اندام‌های درگیر (مانند کلیه‌ها).

۸. مشاوره و آموزش

• ارائه آموزش‌های لازم به بیمار و خانواده در مورد خطرات جیوه و راه‌های پیشگیری از مواجهه مجدد.
• توصیه به رعایت محدودیت‌های مصرف غذاهای حاوی جیوه، خصوصاً در گروه‌های پرخطر مانند زنان باردار و کودکان.

درمان مسمومیت جیوه، به ویژه در موارد پیشرفته، نیازمند همکاری تیمی و بهره‌گیری از تخصص‌های مختلف است تا بتوان اثرات مخرب آن را کاهش داد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشید.